CECની નિમણૂક મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટની ટકોર, નિષ્પક્ષતા માટે માત્ર પદની પવિત્રતા પૂરતી નથી

સુપ્રીમ કોર્ટે Chief Election Commissioner (CEC) અને Election Commissionerની નિમણૂક પ્રક્રિયા અંગે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી છે. કોર્ટે કહ્યું કે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા માટે નિષ્પક્ષ સભ્ય જરૂરી છે.

ભારતના Supreme Courtએ Chief Election Commissioner (CEC) અને Election Commissioner (EC)ની નિમણૂક પ્રક્રિયા અંગે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં માત્ર કોઈ પદની પવિત્રતા (Sanctity) પૂરતી નથી, પરંતુ નિમણૂક પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે Neutral અને નિષ્પક્ષ દેખાય તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.

કોર્ટે જણાવ્યું કે ચૂંટણી જેવી લોકશાહી પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતા જાળવવા માટે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતા અંગે કોઈ શંકા રહેવી જોઈએ નહીં.

વિવાદ શું છે?

હાલમાં અમલમાં રહેલા Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners (Appointment, Conditions of Service and Term of Office) Act, 2023 મુજબ CEC અને ECની પસંદગી માટેની સમિતિમાં વડાપ્રધાન, કેન્દ્ર સરકારના એક મંત્રી અને લોકસભાના વિપક્ષના નેતાનો સમાવેશ થાય છે.

આ કાયદા સામે દાખલ થયેલી અરજીની સુનાવણી દરમિયાન અરજદારોએ દલીલ કરી હતી કે સમિતિમાં કોઈ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ વ્યક્તિનો સમાવેશ નથી, જેના કારણે સમગ્ર પ્રક્રિયા પર પ્રશ્નો ઉભા થઈ શકે છે.

Anoop Baranwal ચુકાદાનો ઉલ્લેખ

સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના Anoop Baranwal Caseમાં સૂચન કર્યું હતું કે પસંદગી સમિતિમાં વડાપ્રધાન, વિપક્ષના નેતા અને Chief Justice of India (CJI)નો સમાવેશ થવો જોઈએ. કોર્ટે માન્યું હતું કે આ માળખું સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકે છે અને ત્રીજા સભ્ય તરીકે સ્વતંત્ર વ્યક્તિ પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા સુનિશ્ચિત કરી શકે છે.

પરંતુ ત્યારબાદ કેન્દ્ર સરકારે 2023નો કાયદો પસાર કરીને સમિતિની રચનામાં ફેરફાર કર્યો હતો.

સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?

જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ એસ.સી. શર્માની બેન્ચે સુનાવણી દરમિયાન નોંધ્યું કે વર્તમાન સમિતિમાં એવો એકપણ સભ્ય નથી જેને સંપૂર્ણપણે નિષ્પક્ષ કહી શકાય.

કોર્ટના જણાવ્યા અનુસાર પ્રશ્ન વડાપ્રધાન પર વિશ્વાસ કે અવિશ્વાસનો નથી. મુદ્દો એ છે કે સમિતિનું માળખું એવું હોવું જોઈએ જેમાં સત્તાધારી પક્ષને અતિશય પ્રભુત્વ ન મળે અને સમગ્ર પ્રક્રિયા સંતુલિત રહે.

કેન્દ્ર સરકારની દલીલ

કેન્દ્ર સરકાર તરફથી હાજર રહેલા Solicitor General Tushar Mehtaએ દલીલ કરી હતી કે વડાપ્રધાન અને કેન્દ્રીય મંત્રી લોકશાહીના હિતમાં કામ નહીં કરે એવી ધારણા રાખવી યોગ્ય નથી. તેમણે જણાવ્યું કે વડાપ્રધાનનું પદ બંધારણીય રીતે અત્યંત ગૌરવપૂર્ણ અને પવિત્ર છે, તેથી અલગથી નિષ્પક્ષ સભ્યની માંગ કરવી યોગ્ય નથી.

કોર્ટનો સ્પષ્ટ અભિપ્રાય

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈપણ પદની પવિત્રતા નિષ્પક્ષતા માટે પૂરતી ગેરંટી બની શકતી નથી. લોકશાહી સંસ્થાઓમાં Checks and Balances જાળવવા માટે એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ કે જેમાં લોકોનો વિશ્વાસ સતત જળવાઈ રહે.

કોર્ટનું માનવું છે કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની નિમણૂક પ્રક્રિયા માત્ર નિષ્પક્ષ હોવી જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય જનતાને પણ તે નિષ્પક્ષ હોવાનું સ્પષ્ટ દેખાવું જોઈએ.